Zabytkowe chaty góralskie – gdzie zobaczyć najpiękniejsze obiekty?

Najbardziej autentycznej zabudowy góralskiej szukaj w Chochołowie, nazywanym „żywym skansenem”. W Zakopanem zobaczysz z kolei najwięcej zabytkowych willi w stylu zakopiańskim oraz muzealnych chałup, do których można wejść i obejrzeć dawne wyposażenie.
Chochołów – wieś, która jest żywym skansenem
Chochołów to najlepszy wybór, jeśli chcesz zobaczyć tradycyjne chaty góralskie w ich naturalnym otoczeniu. Nie jest to zamknięty skansen z budynkami przeniesionymi z innych miejsc. To zamieszkana wieś, w której zachował się historyczny układ zabudowy i wiele oryginalnych domów.
Chałupy stoją w zwartej linii, najczęściej szczytami zwróconymi do drogi. Wznoszono je z drewnianych płazów w konstrukcji zrębowej, a dachy kryto gontem. Ochroną konserwatorską objęto nie tylko pojedyncze budynki, lecz także układ ulic, ścieżek i chodników. W rejestrze zabytków znajduje się 108 obiektów mieszkalnych i gospodarczych.
Charakterystyczny wygląd domów wiąże się także z tradycją mycia drewnianych ścian wodą z mydłem. Zabieg ten wykonywany jest co najmniej raz w roku i ma ograniczać ciemnienie drewna. Dzięki temu część zabudowy nadal zachowuje jasny, świeży wygląd.
Podczas spaceru warto zwrócić uwagę na kilka punktów:
- Chałupa Bafiów – mieści się w niej Muzeum Powstania Chochołowskiego, filia Muzeum Tatrzańskiego. Oprócz dokumentów i pamiątek związanych z wydarzeniami z 1846 roku można zobaczyć wyposażenie typowego domu góralskiego z połowy XIX wieku.
- główna wiejska ulica – pozwala zobaczyć zwartą zabudowę i porównać różne typy drewnianych domów bez wchodzenia na prywatne posesje.
- zabudowania gospodarcze – pokazują, że tradycyjna zagroda składała się nie tylko z mieszkalnej chałupy, ale również z budynków związanych z codzienną pracą gospodarzy.
- kościół św. Jacka – jest murowany, dlatego nie należy do przykładów drewnianej architektury, ale stanowi ważny punkt orientacyjny podczas spaceru po zabytkowej wsi.
Do Chochołowa najłatwiej dojechać drogą wojewódzką nr 958. Trasa z Chabówki przez Rabę Wyżną i Czarny Dunajec może być użyteczna, gdy przejazd przez Zakopane i Nowy Targ jest zatłoczony. Przed wejściem do Muzeum Powstania Chochołowskiego sprawdź aktualne godziny otwarcia na stronie Muzeum Tatrzańskiego. Sama wieś jest przestrzenią publiczną, ale wiele domów pozostaje własnością prywatną, więc można je oglądać z drogi, bez wchodzenia na posesje.
Zakopane – chałupy i wille w stylu zakopiańskim
Zakopane oferuje inny rodzaj zwiedzania. Zamiast jednej, zwartej wsi zobaczysz rozproszone zabytki: dawne chałupy, wille i budynki zaprojektowane w stylu zakopiańskim. Styl ten rozwinął się z inspiracji tradycyjnym budownictwem Podhala, a jego najważniejszym twórcą był Stanisław Witkiewicz.
Obiekty, do których można wejść
Najlepiej zacząć od placówek muzealnych, ponieważ dostęp do wnętrz jest tam jasno określony, a wyposażenie pozwala zobaczyć, jak wyglądało dawne życie pod Tatrami:
- Willa Koliba przy ulicy Kościeliskiej – pierwszy dom zbudowany w stylu zakopiańskim, obecnie siedziba Muzeum Stylu Zakopiańskiego im. Stanisława Witkiewicza. W środku zachowały się wnętrza, meble i detale projektowane w duchu tego stylu.
- Chałupa Gąsieniców-Sobczaków przy Drodze do Rojów 6 – autentyczny dom z około 1830 roku, z podziałem na czarną i białą izbę. Wnętrze prezentuje dawne sprzęty oraz kolekcję etnograficzną Marii i Bronisława Dembowskich.
- Willa Oksza przy ulicy Zamoyskiego 25 – drewniana willa zaprojektowana przez Stanisława Witkiewicza. Jest oddziałem Muzeum Tatrzańskiego i prezentuje sztukę Podhala w historycznych wnętrzach.
- Harenda – drewniany dom Jana Kasprowicza, w którym działa muzeum biograficzne. Zachowano tam wyposażenie saloniku, jadalni i sypialni, a w pobliżu znajduje się mauzoleum poety.
Godziny pracy filii Muzeum Tatrzańskiego mogą się zmieniać zależnie od sezonu, remontów i dni świątecznych. Przed wyjazdem sprawdź aktualne informacje na stronie instytucji.
Wille oglądane przede wszystkim z zewnątrz
Nie każda zabytkowa willa w Zakopanem jest muzeum. Willa Pod Jedlami na Kozińcu, zaprojektowana przez Stanisława Witkiewicza, pozostaje własnością prywatną i należy ją oglądać z zewnątrz. Imponująca bryła, wysoka kamienna podmurówka, weranda i gontowy dach dobrze pokazują dojrzałą formę stylu zakopiańskiego.
Podobnie należy traktować Witkiewiczówkę na Antałówce. To ważny zabytek związany z rodziną Witkiewiczów i Stanisławem Ignacym Witkiewiczem, ale nie jest typową ogólnodostępną placówką muzealną. Nie wchodź na teren posesji bez wyraźnej zgody właścicieli.
W Zakopanem warto także zobaczyć dom „U Wnuka” przy ulicy Kościeliskiej, Chałupę Sabały na Krzeptówkach oraz „Koszystę” poniżej Wielkiej Krokwi. Są to cenne przykłady dawnego budownictwa drewnianego, ale ich dostępność może być ograniczona. W przypadku obiektów prywatnych zwiedzanie z zewnątrz jest podstawową i bezpieczną formą poznawania architektury.
Gdzie można wejść do środka?
| Nazwa obiektu | Lokalizacja | Typ | Dostępność |
|---|---|---|---|
| Muzeum Powstania Chochołowskiego w Chałupie Bafiów | Chochołów | Muzeum w zabytkowej chałupie | Wnętrze w godzinach pracy placówki |
| Willa Koliba | Zakopane, ul. Kościeliska | Muzeum stylu zakopiańskiego | Wnętrze w godzinach pracy muzeum |
| Chałupa Gąsieniców-Sobczaków | Zakopane, Droga do Rojów 6 | Oddział Muzeum Tatrzańskiego | Wnętrze w godzinach pracy placówki |
| Willa Oksza | Zakopane, ul. Zamoyskiego 25 | Muzeum w willi | Wnętrze w godzinach pracy muzeum |
| Willa Pod Jedlami | Zakopane, Kozińce | Prywatny zabytek | Z zewnątrz |
Jak rozpoznać tradycyjną chatę góralską?
Podczas spaceru po Chochołowie lub Zakopanem przyda się podstawowa znajomość kilku terminów. Dzięki nim łatwiej odróżnisz autentyczną konstrukcję zrębową od późniejszej stylizacji:
- Płazy – grube, poziome elementy drewniane, zwykle półokrągłe lub częściowo obrobione belki, z których budowano ściany chałupy.
- Zrąb – konstrukcja ścian powstała przez układanie płazów jedna na drugiej i łączenie ich w narożnikach.
- Sosręb – masywna, często dekoracyjnie rzeźbiona belka stropowa. W dawnych domach mogła mieć wyciętą datę budowy albo ornament.
- Gont – małe drewniane deseczki używane do krycia dachów. Ich ułożenie tworzy charakterystyczną, łuskowatą powierzchnię.
Sprawdź też, czy dom ma dwuspadowy lub półszczytowy dach, niewielki ganek, tradycyjny podział wnętrza na sień oraz izby, a także dekorowane odrzwia. W stylu zakopiańskim zobaczysz te motywy rozwinięte w bardziej ozdobną formę – z bogatszą snycerką, werandami i detalami inspirowanymi sztuką góralską.
Na krótki wyjazd najlepiej wybrać Chochołów, gdy zależy Ci na autentycznej, zamieszkanej zabudowie. Zakopane będzie lepsze, jeśli chcesz wejść do muzealnych wnętrz i porównać tradycyjną chałupę z willą w stylu zakopiańskim. W obu miejscach pamiętaj, że zabytkowy dom może być jednocześnie czyimś prywatnym mieszkaniem.
Czytaj dalej w tym dziale



